Protekle su gotovo pune tri godine od kada je Evropska komisija usvojila Plan rasta za Zapadni Balkan, utemeljen na četiri cilja, među kojima je i unapređenje regionalne ekonomske saradnje, pa je prilika da se efekti Plana, između ostalih, sagledaju i sa aspekta trenutnog statusa zemalja regiona u procesu evropskih integracija- odnosno regionalne saradnje kao jednog od ključnih uslova tih integracija.
Naravno, uz potenciranje značaja i vrijednosti 6 milijardi eura grantova i kredita kroz Instrument za reformu i rast za ZB (Zapadni Balkan), naročito činjenice da isti korespondira sa individualnim reformskim agendama svake zemlje regiona, što ostavlja prostor za sagledavanje mjerljivih rezultata integracija svih aspiranata za članstvo u EU ( Evropska unija ). U toj trci ka punopravnom članstvu u EU, ne smije se ni jednog trenutka izgubiti iz vida i zajednički cilj, a to je upravo snažno, zajedničko regionalno tržište.
Ne samo zbog zacrtane projekcije da bi značajno unaprijeđena regionalna saradnja kumulativno povećala BDP zemalja regiona za najmanje 10% , već i zbog činjenica da je upravo reginalna saradnja bila i ostala jedan od ključnih uslova članstva u EU, a što se konstantno pominje i ponavlja od sada davne 2003.g. kada je čitav ZB, nakon Solunskog samita i obećanog članstva, bio pun entuzijazma.
Šta se desilo u međuvremenu i zašto region ZB još nije međusobno snažno integrisan, iako je prošlo 30 godina od završetka tragičnih ratova 90-ih, i gotovo četvrt vijeka od obećane perspektive evropskog članstva, pitanje je na koje se može odgovarati na hiljade načina, a odgovornost tražiti na, isto toliko adresa.
Realno je bilo očekivati da će države bivše SFRJ, uz susjednu Albaniju, gledajući u leđa Sloveniji, pa i Hrvatskoj, uhvatiti momentum, iskoristiti prednosti zajedničkog nasleđa iz bivše države, isti ili sličan legislativni okvir, nekad čvrste ekonomske i društvene veze, postojeću privrednu infrastrukturu regiona, bar onu koja nije stradala u ratnim razaranjima, te da će uz istovjetni, javno proklamovani cilj, punopravnog članstva u EU, snažno regionalno tržište biti svima glavni adut na evropskom putu.
Ne ulazeći u razloge zašto do toga nije došlo, a što treba biti tema posebnih analiza, moramo se okrenuti postojećim izazovima i prilikama koje se moraju iskoristiti, kako bi se , paralelno sa ispunjavanjem uslova pregovaračkih poglavlja kroz pregovore o članstvu, istovremeno ubrzale aktivnosti između država regiona i usmjerio njihov fokus na područja koja su, kao takva i predmet pregovora, a uslov su kreiranja zajedničkog tržišta u regionu.
Nije to samo slobodno kretanje roba, rada i usluga ( protok kapitala u regionu je najviše odmakao ), što se pokušavalo ubrzati kroz Berlinski proces ali i u jednom trenutku interesantnu inicijativu Open Balkan, koja je iz raznih razloga, političkih prije svega, ostala nedorečena. Nisu to ni samo i isključivo područja saradnje, koja imaju važnost i za samu EU pa se tretiraju kao prioritetna, poput integrisane energetske infrastruktire ( naročito elektro - prenosne mreže ), koridora i saobraćajne povezanosti ( prije svega mreže autoputeva, te revitalizacije postojećih i gradnje novih pruga ), ili zajedničkih ekoloških aktivnosti, koja uključuju dekarbonizaciju tržišta i značajno unaprijeđeno upravljanje zajedničkim ekološkim projektima, kao i odgovorima na rizike istih.
I nabrojane aktivnosti, i neke druge, poput saradnje na digitalnom umrežavanju regiona, na kreiranju zajedničkih finansijskih institucija ( regionalne berze, banke, fondovi i sl. ) , na povezivanju postojećih, često komplementarnih industrija, kreiranju regionalnih privrednih komora, kroz spajanje i ukrupnjavanje kompanija i njihov zajednički nastup i u regionu i na trećim tržištima, samo su djelić neophodnih uslova snažnog privrednog razvoja, kako regiona, tako i svake države pojedinačno. Pandemija COVID-a, nam je pokazala značaj bliskih lanaca snabdijevanja, prekogranične saradnje i povezanosti, što je bila prednost u vremenu ograničenih mogućnosti kretanja ljudi i roba. Migrantska kriza je pokazala značaj zajedničkog dogovaranja i traženja rješenja za jedan od najvećih globalnih izazova današnjice. Ekološke prijetnje su toliko ozbiljne i globalne da se odgovori ne mogu i ne smiju tražiti u okviru pojedinačnih država. O vojnim i drugim prijetnjama nije potrebno trošiti riječi.
Relevantne procjene privrednog rasta regiona ZB ukazuju na ubrzanje istog, kada se kao referentna uzme protekla 2025.g. sa prosječnim rastom od 2,6 odsto, dok je u tekućoj godini taj rast nešto iznad 3 odsto, a za naredne dvije se predviđa rast od po 3,4 procenta godišnje. Ako se zna da je po istim izvorima ( Svjetska banka ) obim trgovinske razmjene u regionu tokom 2025.g. iznosio čak 107 procenta regionalnog BDP-a, u poređenju sa prosjekom EU, koji iznosi oko 90 odsto, te da su domaća potrošnja i strane direktne investicije i dalje dominantni faktori rasta regiona, jasno je gdje leži ogroman poptencijal za dodatni rast.
Samo bi uklanjanje bar polovine od postojećih, graničnih, administrativnih i trgovinskih prepreka, carinskih i necarinskih barijera koje usporavaju ili poskupljuju trgovinsku razmjenu u srednjeročnom okviru, povećalo privredni rast, odnosno regionalni BDP za više od 12,5 odsto.
Kad se zna da je kumulativni BDP regiona ZB tokom 2025/2026.godine na nivou od približno 200 milijardi evra, eto gdje je „sakriveno“ potencijalnih 25 milijardi evra nove vrijednosti, koja se može dodati samo ubrzanjem i olakšavanjem trgovinskih i prekograničnih procedura.
Činjenica da privredni rast ZB posljednjih godina konvergira sa privrednim rastom EU ne smije nikog da uljuljka, jer prostor za brži rast na ZB u odnosu na EU i te kako postoji. Taj brži rast je neophodan ukoliko se želi u primjerenom roku paritet kupovne moći prosječnog stanovnika ZB (koji je dugo bio na nivou i ispod 35-40 odsto pariteta kupovne moći stanovnika EU), ubrzati i doći na približan nivo bar onih najmanje razvijenih privreda EU. Zato jako jačanje međusobnh ekonomskih veza država ZB nemaju alternativu i dalje ostajući ključni faktor evropskih integracija.
Iako je jedinstveno tržište i za samu EU još uvijek cilj, nadati se, dostižan, jer je isti uslov same egzistencije Unije na sve surovijem globalnom tržištu, preduslov u vidu institucionalizovanog zajedničkog tržišta, nešto je što je ekonomiju EU, kao i ekonomije svih njenih članica, u dugom nizu godina vodilo ka stabilnom i uravnoteženom privrednom razvoju i rastu standarda svih građana.
I to nije bio nikakav čarobni štapić, već spoznaja da je upravo snažna pregogranična, pa onda regionalna saradnja, a na kraju formalizovano zajedničko tržište EU, u srži snažnog razvoja svake njene članice. Jer samodovoljnost ne postoji u današnjem globalnom sistemu, čak ni kod najrazvijenijih svjetskih ekonomija. Činjenica da su države sa ZB, u različitim fazama evropskih integracija, te, da će shodno urađenom na planu pregovora, iste prelaziti brže ili sporije preostale etape na evropskom putu, ne smije ni jednog trenutka da skrene fokus sa kreiranja snažnog zajedničkog regionalnog tržišta, jer isto, ubrzava taj evropski put svakoj, baš svakoj državi sa ZB.
Izazova je sijaset, prepreka još više, poput, recimo, usaglašavanja viznih režima sa politikom EU, što može imati kratkoročne negativne efekte na ekonomske tokove u pojedinim državama sa ZB.
Biće izazova i sa aspekta budućeg članstva nekih država sa ZB u EU u odnosu prema susjednim državama koje u datom momentu budu van EU, kako sa aspekta prekograničnih režima protoka ljudi i roba, tako i sa aspekta usklađenosti sa evropskim zakonodavstvom, koje u datom trenutku neće korespondirati sa zakonodavstvima i pravilima, te procedurama u drugim državama ZB.
Upravo zbog toga se ne smije izgubiti dragocjeno vrijeme. Koliko se sada uradi na snaženju regionalnog tržišta, na svakom području, ne samo na ekonomskom, paralelno sa uključivanjem i, što je važnije, primjenom EU zakonodavstva na nivou svih zemalja regiona ZB, toliko će biti lakše „ odbraniti“ regionalnu saradnju i regionalno tržište. I to ne samo u odnosu i nastupu prema trećim tržištima, već i kao temelj i garanciju dugoročnog mira, saradnje i ubrzanog privrednog razvoja regiona, odnosno prosperiteta svih, u ne tako dalekoj budućnosti, evropskih građana Zapadnog Balkana.
Aleksandar Damjanović
(autor je bivši ministar finansija, nekadašnji poslanik i predsjednik Odbora za ekonomiju Skupštine Crne Gore
Analiza je nastala u okviru projekta DPNCG “Novinari za javni interes: Šta je Plan rasta građanima” kao dio regionalnog projekta „Monitor reforme i rasta Zapadnog Balkana“, koji Institut alternativa sprovodi sa partnerima iz regiona. Projekat finansira Evropska unija, a u Crnoj Gori kofinansira Vlada Crne Gore, posredstvom Ministarstva regionalno-investicionog razvoja i saradnje sa nevladinim organizacijama. 
